ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ Α΄ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ἤ ΣΤΡΩΣΙΓΕΝΗ ἢ ΥΔΑΤΟΓΕΝΗ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ Ι. ΜΗΧΑΝΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΑ ἢ ΘΡΑΥΣΜΑΤΟΓΕΝΗ ἢ ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ.

Κροκάλαι - Χάλικες - Ἄμμος - Λατύπαι.

Ἐὰν εὑρεθῶμεν εἰς παραλίαν τινὰ θὰ παρατηρήσωμεν ὅτι πλησίον τῆς ἀκτῆς ὑπάρχουν πολλὰ λιθάρια διαφόρων μεγεθῶν καὶ διαφόρου χρώματος, τὰ ὁποῖα εἶναι θραύσματα διαφόρων πετρωμάτων. Ἐκ τῶν λιθαρίων τούτων ἄλλα  εἶναι  ἀπεστρογγυλευμένα  καὶ  ἔχουυ  μέγεθος  μεγαλύτερον τοῦ λεπτοκαρύου (φουντουκιοῦ) καὶ λέγονται κροκάλαι, ἄλλα εἶναι ἀπεστρογγυλευμένα  ἢ  γωνιώδη  καὶ  ἔχουν  μεγέθος  λεπτοκαρύου μέχρι  μεγέθους  πίσου  ἢ  φακῆς  καὶ  λέγονται  χάλικες  ἢ  ψηφίδες καὶ ἄλλα ἔχουν μέγεθος μικρότερον τοῦ πίσου καὶ ἀποτελοῦν τὴν ἄμμον.

Παρομοίου  τύπου  λιθάρια  συναντῶμεν,  ἂν  ἀκολουθήσωμεν τὴν  κοίτην  ἑνὸς  χειμάρρου  ἢ  ποταμοῦ.  Πλησίον  τῶν  πηγῶν τοῦ  ποταμοῦ  συναντῶμεν  ἐπίσης  θραύσματα  πετρωμάτων,  τὰ ὁποῖα  ἔχουν  μέγεθος  μεγαλύτερου  τοῦ  λεπτοκαρύου,  δὲν  εἶναι ἀπεστρογγυλευμένα,  ἀλλὰ  γωνιώδη  καὶ  διατηροῦν  ἀκόμη  τὰς ἀκμάς των. Τὰ θραύσματα ταῦτα λέγονται λατύπαι.Αἱ  λατύπαι  παρασυρόμεναι  ὑπὸ  τῶν  ὑδάτων  τῶν  χειμάρρων καὶ τῶν ποταμῶν, προστρίβονταὶ μεταξύ των καθὼς καὶ ἐπὶ τῆς κοίτης τούτων καὶ ὀλίγον κατ’ ὀλίγον κατατρίβονται, λειαίνονται καὶ μεταβάλλονται εἰς κροκάλας, χάλικας καὶ ἄμμον.

Διὰ τῶν ὑδάτων του ἐπίσης ὁ ποταμὸς παρασύρει καὶ ἀποθέτει εἰς μέρη τινὰ τῆς κοίτης του ἢ εἰς τὰς ἐκβολάς του τὰ λεπτότατα ὑλικὰ   τοῦ   καταθρυμματισμοῦ   τῶν   πετρωμάτων,   τὰ   ὁποῖα ἀποτελοῦν τὴν ἰλύν.

Αἱ λατύπαι, αἱ κροκάλαι, οἱ χάλικες, ἡ ἄμμος καὶ ἡ ἰλὺς εἶναι πετρώματα,  τὰ  ὁποῖα  προέρχονται  ἀπὸ  τὴν  κατάθρυψιν  ἄλλων λίθων  καὶ  ἕνεκα  τούτου  λέγονται  πετρώματα  θραυσματογενῆ  ἢ κλαστικά. Ἐπειδὴ δὲ κατακάθηνται (καθιζάνουν) ἐκτῶν ὑδάτων, τὰ ὁποῖα τὰ μεταφέρουν, λέγονται καὶ ἱζηματογενῆ πετρώματα.

Ἄμμος.

 Ἰδιαιτέραν σημασίαν ἀπὸ τὰ ἀνωτέρω πετρώματα ἔχει ἡ ἄμμος. Ὅταν οἱ κόκκοι αὐτῆς ἀποτελοῦνται κυρίως ἀπὸ διοξείδιον τοῦ  πυριτίου  (χαλαζίαν),  τότε  ἡ  ἄμμος  καλεῖται  χαλαζιακὴ  ἢ πυριτική.  Αὐτὴ  εἶναὶ  σκληρὰ  καὶ  χαράσσει  τὸν  χάλυβα  καὶ  τὸν χαλκόν. Ἐὰν ἐπιστάξωμεν σταγόνα ὑδροχλωρικοῦ ὀξέος ἐπ’ αὐτῆς δὲν  παρατηρεῖται  ἀναβρασμός.  Ἀντιθέτως  ἐὰν  οἱ  κόκκοι  τῆς ἄμμου ἀποτελοῦνται ἀπὸ ἀνθρακικὸν ἀσβέστιον ἡ ἄμμος καλεῖται ἀσβεστολιθικὴ   καὶ   ἀναβράζει   δι’   ἐπιστάξεως   ὑδροχλωρικοῦ ὀξέος.  Ἡ  ἄμμος,  οἱ  χάλικες,  αἱ  κροκάλαι  καὶ  αἱ  λατύπαι  εἶναι πετρώματα  ἀκατάλληλα  διὰ  τὴν  γεωργίαν.  Χρησιμοποιοῦνται εἰς   τὴν   κατασκευὴν   τῶν   σκυροκονιαμάτων   διὰ   τσιμέντου (μπετόν), ἰδίως δὲ αἱ ποτάμιοι. Ἡ ἄμμος ἐπίσης χρησιμοποιεῖται εἰς τὴν οἰκοδομικὴν εἰς τὰ ἀμμοκονιάματα. Ἡ καθαρὰ χαλαζιακὴ ἄμμος  χρησιμοποιεῖται  εἰς  τὴν  ὑαλουργίαν.  Ὑπάρχουν  καὶ  εἴδη ἄμμων,   αἱ   ὁποῖαι   περιέχουν   ψήγματα   πολυτίμων   μετάλλων χρυσοῦ, λευκοχρύσου κ.ἄ. (μεταλλίτιδες ἄμμοι). Ἄλλαι περιέχουν θραύσματα πολυτίμων λίθων, ἀδαμάντων, ρουβινίων κ.ἄ.