ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΣ : ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

   ΧΑΡΑΚΤΗΡΕΣ

 

     Ἡ  λέξις  χαρακτὴρ7  (ἐκ  τοῦ  χαράσσω)  δηλοῖ  πρῶτον  ὀξὺ  σιδηροῦν ἐργαλεῖον  μὲ  τὸ  ὁποῖον  χαράσσονται  ἐπὶ  ξύλου, μαρμάρου  ἢ  χαλκοῦ διάφορα  γράμματα  ἢ  σημεῖα,  ἔπειτα  δέ  καὶ  αὐτά  ταῦτα  τὰ  χαρασσόμενα· ἀλλ'    ἐπειδὴ    τὰ    σημεῖα    ταῦτα    συντελοῦν    καὶ    πρὸς    διάκρισιν    τοῦ ἀντικειμένου  ἐπὶ  τοῦ  ὁποίου χαράσσονται  ἀπὸ  ἄλλα,  ἡ  λέξις  χαρακτὴρ προσέλαβε  καὶ  τὴν  σημασίαν  τοῦ διακριτικοῦ  γνωρίσματος.  Πρῶτος  ὁ Θεόφραστος    μετεχειρίσθη    τὴν  μεταφορικὴν    ταύτην    σημασίαν    ἐπὶ γνωρισμάτων  ὄχι  ἐξωτερικῶν,  σωματικῶν,  ἀλλὰ  ἐσωτερικῶν,  ψυχικῶν,  ἢ τοῦ   ἤθους   διαφόρων   ἀτόμων,   διὰ   τοῦτο   καὶ Ἠθικοὶ   Χαρακτῆρες ἐπωνομάσθη  τὸ  ἔργον  του  καὶ  ὑπὸ  τὸν  τίτλον  τοῦτον  δὶς  ἀναφέρεται  ὑπὸ τοῦ βιογράφου του εἰς τὸν κατάλογον.

     Ἔκ   τινων   χειρογράφων   ἦτο   ἤδη   γνωστὸν   ὅτι   οἱ   Χαρακτῆρες   τοῦ Θεοφράστου  ἀνήρχοντο  εἰς  30·  ἐκ  τούτων  ὅμως  ἦσαν  γνωστοὶ  15  μόνον κατὰ  τὸ  ἔτος  1527,  ὅτε  ἔγινε  ἡ  πρώτη  αὐτῶν  ἔκδοσις·  βραδύτερον  1552 ἀνευρέθησαν ἄλλοι 8, καὶ κατὰ τὸ 1599 ἀκόμη 5· ὑπελείποντο λοιπὸν πρὸς συμπλήρωσιν 2, οἱ ὁποῖοι ἀνεκαλύφθησαν μετὰ δύο περίπου αἰωνας τὸ ἔτος 1786.

     Τῶν Χαρακτήρων προηγεῖτο ἐπιστολὴ τοῦ Θεοφράστου δῆθεν πρός τινα φίλον  Πολυκλέα  ὡς  πρόλογος  ἢ  προοίμιον  αὐτῶν.  Διὰ  τῆς  ἐπιστολῆς ταύτης  ὁ  συγγραφευς  ἐξηγεῖ  τὸν  λόγον,  διὰ  τὸν  ὁποῖον  ἔγραψε  τοὺς Χαρακτῆρας· ἀλλ' ὁ λὁγος αὐτὸς ὡς καὶ αἱ περιεχόμεναι εἰς τὴν ἐπιστολὴν σκέψεις καὶ τὸ λεκτικόν αὐτῆς ὕφος εἶναι τοιαῦτα, ὥστε ἅπαντες σχεδὸν οἱ κριτικοὶ  καὶ  φιλόλογοι  ἀρνοῦνται  τὴν  γνησιότητα  αὐτῆς,  διὰ  τοῦτο  δὲ  καὶ δὲν   περιλαμβάνεται   πλέον   εἰς   τὰς   νεωτέρας   ἐκδόσεις8.   Ὁμοίως   ὡς μεταγενέστεραι  προσθῆκαι  Βυζαντινῆς  ἐποχῆς  θεωροῦνται  δικαίως  καὶ  τὰ ἠθικά συμπεράσματα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκονται προσηρτημένα ὡς ἐπίλογοι εἰς τὸ τέλος τῶν Χαρακτήρων 1, 2, 3, 6, 8, 17, 29.

     Ποία  λοιπὸν  ἦτο  ἡ  ἀρχικὴ  μορφὴ  καὶ  τίς  ἡ  φύσις  καὶ  ὁ  σκοπὸς  τοῦ πρωτοτύπου  τούτου  εἰς  τὴν  ἀρχαίαν  λογοτεχνίαν  ἔργου;  Εἶναι  ἆράγε αὐτοτελὲς ἢ εἶναι ἀπάνθισμα ἐξ ἄλλων ἔργων τοῦ συγγραφέως; Τὸ ζήτημα τοῦτο  ἀπησχόλησε  καὶ  ἀπασχολεῖ  ἀκὁμη  τοὺς  κριτικοὺς  καὶ  φιλολόγους, πρὸς   λύσιν   δὲ   αὐτοῦ   πολλαὶ   καὶ   ποικίλαι   διετυπώθησαν   γνῶμαι.   Ὁ Petersen9 καὶ ὁ Diels10 ὑποθέτουν ὅτι οἱ Χαρακτῆρες εἶναι ἀπάνθισμα ἐκ τῶν ἀπολεσθέντων   ἔργων   τοῦ   Θεοφράστου  περὶ   Ρητορικῆς   ἢ   Ηθικῆς,   ὁ Casaubon  και  ὁ  Christ11  ὅτι  εἶναι  συλλογὴ  ἐκ  τοῦ  ἐπίσης  ἀπολεσθέντος ἔργου  περὶ  Kωμῳδίας,  ὁ  Gomperz12  ὅτι  εἶναι  ὑπομνήματα  αὐτοῦ  τοῦ Θεοφράστου  ἀνάλογα  πρὸς  τὰ  ὑπομνήματα  τοῦ  Ἀριστοτέλους  διὰ  τὴν συγγραφὴν  μεγάλου  ἔργου  περὶ  Ηθικῆς,  ὁ  P.  van  de Woestine13  ὅτι  εἶναι συλλογὴ  τοῦ Θεοφράστου  κατὰ  τὸν  τρόπον  τῶν κωμικῶν  ποιητῶν,  ὅπως χρησιμεύσῃ   ὡς  βάσις   τοῦ   μεγάλου   ἔργου   του   περὶ   Κωμῳδίας,   ὁ   G. Pasquali14   ὅτι   εἶναι   γραπταὶ   προπαρασκευαὶ   τοῦ   Θεοφράστου   διὰ   τὰ μαθήματά του, καὶ ἄλλοι τέλος ὅτι εἶναι ὑποδείγματα διὰ τοὺς μαθητὰς εἰς τὴν  Ρητορικήν·  ἀλλ'  οὐδεμία  τῶν  ὑποθέσεων  τούτων  εἶναι  ἱκανοποιητική.

Διάφορον   τῶν   ἀνωτέρω   καὶ   ὅλως   νέαν   θεωρίαν   διετύπωσεν   ὁ   Aug. Rostagni15. Κατ' αὐτὸν οἱ Χαρακτῆρες τοῦ Θεοφράστου δὲν ἀνήκουν οὔτε εἰς τὴν  Ἠθικήν  οὔτε  εἰς  τὴν  Ρητορικήν  του,  ἀλλὰ  σχετίζονται  πρὸς  τὴν Ποιητικὴν  του  Ἀριστοτέλους.  Εἰς  τὸ  ἔργον  τοῦτο,  λέγει,  ὁ  Ἀριστοτέλης διακρίνει  τέσσαρα  συστατικὰ  μέρη  τῆς  Ποιήσεως·  τὸν  μῦθον,  τὰ  ἤθη,  τὴν  διάνοιαν   καὶ   τὴν   λέξιν·   ἕκαστον   τούτων   ἀπῄτει,   φυσικά,   ἰδιαιτέραν ἀνάπτυξιν. 

Τὰ  ἤθη  δὲ  πάλιν  διαιροῦνται,  κατὰ  τὸν  Ἀριστοτέλην,  εἰς  δύο μεγάλας κατηγορίας ἤτοι τὰ σπουδαῖα ἤθη, κατάλληλα διὰ τὴν τραγῳδίαν, καὶ  τὰ  φαῦλα,  κατάλληλα  διὰ  τὴν  κωμῳδίαν  καὶ  μάλιστα  τὴν  Νέαν.

Τοιαῦτα   λοιπὸν   φαῦλα   ἤθη   περιγράφει   ὁ   Θεόφραστος   εἰς   τοὺς   30 Χαρακτῆράς    του16·    ἑπομένως    τὸ    ἔργον    του    εἶναι    ἀνάπτυξις    καὶ συμπλήρωσις τὴς Ποιητικὴς τοὺ Ἀριστοτέλους.

     Ὁ  τελευταῖος  ἐκδότης  τῶν  Χαρακτήρων  Navarre  (Commentaire  σελ.  210) εὑρίσκει  μὲν  τὴν  γνώμην  του  Rostagni  πιθανωτέραν  τῶν  ἄλλων,  δὲν παραδέχεται    ὅμως    αὐτὴν,    διότι    νομίζει    ὅτι    εὗρε    τὴν    κλεῖδα    τοῦ προβλήματος  εἰς  ἕνα  χωρίον  τοῦ  Φιλοδήμου  (περὶ  κακιῶν  βιβλ.  10  ἔκδ. C.Jenser  1911).  Ἐκεῖ  δηλ.  γίνεται  λόγος  περὶ  τῶν  Χαρακτηρισμῶν  τοῦ Ἀρίστωνος, ὁ ὁποῖος ἔζησε περὶ τὰ τέλη τοῦ 3 αἰῶνος π. Χ. καὶ συνέγραψε τὸ ἔργον     τοῦτο,     τοῦ     ὁποίου     τὸ     ὕφος     καὶ     ἡ     μορφή,καὶ     εἰς     τὰς ἐλαχίστας λεπτομερείας,  δὲν  διαφέρει  τῶν  Χαρακτήρων  τοῦ Θεοφράστου· φαίνεται    λοιπὸν    ὅτι    εἶναι    ἀκριβὴς   ἀπομίμησις    αὐτῶν.    Αλλ'    οἱ Χαρακτηριασμοὶ  τοῦ  Ἀρίστωνος  δὲν  εἶναι  ἔργον  αὐτοτελές·  ἀπετέλει  τὸ τέλος ἠθικοῦ συγγράμματός του, Περὶ τοῦ κουφίζειν ὑπερηφανίας, εἰς τὸ ὁποῖον   μετὰ   τὴν  περιγραφὴν   τῶν   μέσων   πρὸς  καταπολέμησιν   τῆς ὑπερηφανίας  εἶχεν ἐπισυνάψει  ὁ  Ἀρίστων  καί  τινας  τύπους  ὑπερηφάνων: αὐθάδης,  αὐθέκαστος,  παντειδήμων,  εἴρων  καὶ  ἄλλους.  Εἶναι  λοιπὸν  πολὺ φυσικόν,    συμπεραίνει    ὁ    Navarre,    νὰ    ὑποθέσῃ    τις    ὅτι    ὁ    Ἀρίστων ἠκολούθησεν   εἰς   τὴν   σύνθεσιν   τοῦ   ἔργου   του   τὸ   παράδειγμα   τοῦ Θεοφράστου·  ἑπομένως  καὶ  οἱ  Χαρακτῆρες  ἦσαν  εἰς  τὴν  ἀρχὴν  συλλογὴ διαφόρων    τύπων,    οἱ    ὁποῖοι    ἐχρησίμευον    ὡς    συμπεράσματα    καὶ συγκεκριμένα  παραδείγματα  εἰς  κάποιον  ἐγχειρἰδιον  θεωρητικῆς  Ἠθικῆς καὶ ὡς παράρτημα αὐτοῦ· ἐπειδὴ δὲ ὁ σύνδεσμος αὐτῶν πρὸς τὸ ὅλον ἔργον ἦτο   τεχνητὸς   καὶ   ἀσθενής,   ἀπεσπάσθησαν   ἐνωρὶς   ἤδη   ἀπ'   αὐτοῦ.

     Ἐκ  τῶν  ἀνωτέρω  γίνεται  φανερὸν  ὅτι  ἅπαντες  οἱ  νεώτεροι  κριτικοὶ  καὶ φιλόλογοι    παραδέχονται    μὲν    ὅτι    οἱ    Χαρακτῆρες    εἶναι    ἔργον    τοῦ Θεοφράστου (διότι καὶ περὶ τῆς γνησιότητος αὐτῶν διετυπώθησαν μερικαὶ ἀμφιβολίαι ), διαφωνοῦν ὅμως ὡς πρὸς τὸν τρόπον τῆς  συνθέσεως αὐτῶν· διότι    ἄλλοι    μὲν    παραδέχονται,    ὅτι    εἶναι    ὑπομνήματα    αὐτοῦ    τοῦ Θεοφράστου πρὸς συγγραφὴν ἄλλου μεγαλυτέρου ἔργου, ἄλλοι δὲ ὅτι εἶναι συλλογὴ  ἢ  ἐπιτομὴ  ἔργων  του  ἀπολεσθἐντων,  ἡ  ὁποία  ἔγινε  βραδύτερον, ἀλλ'  οὐδεὶς  ἐξέφρασε  γνώμην  ὅτι  πιθανὸν  νὰ  πρόκειται  καὶ  περὶ  ἔργου αὐτοτελοῦς καὶ ἀνεξαρτήτου, ἂν καὶ ὁ Λαέρτιος καὶ ὁ Σουΐδας ὡς τοιοῦτον ἀναφέρουν  αὐτό,  ὡς  τοιοῦτον  δὲ  φαίνεται  ὅτι  τὸ  εἶχεν  ὑπ'  ὅψιν  καὶ  ὁ Σάτυρος17, ὁ ὁποῖος ἔγραψεν ἐπίσης κατ' ἀπομίμησιν ἀκριβῆ Χαρακτῆρας. Εἶναι  ἀληθὲς  ὅτι  ἡ  σημερινὴ  μορφὴ  τῶν  Χαρακτήρων,  ἄνευ  προλόγου  ἢ προοιμίου  (διότι,  ὡς  εἴπομεν,  τὸ  ὑπάρχον  εἶναι  ἀσφαλῶς  νὁθον),  ἄνευ ἐπιλόγου καὶ ἄνευ συνοχῆς τοῦ ὅλου, δὲν ἐπιτρέπει τοιαύτην ἐκδοχήν· ἀλλὰ τίς  μᾶς  βεβαιοῖ  ὅτι  τοιαύτη  ἦτο  καὶ  ἡ  ἀρχική  των  μορφὴ  καὶ  ὅτι  δὲν ἠκρωτηριάσθησαν   εἶτε   εἰς   τὴν   ἀρχὴν   εἴτε   εἶς   τὸ   τέλος   μετὰ   τόσας περιπετείας  τὰς  ὁποίας,  ὡς  γνωστόν, ὑπέστησαν  τὰ  συγγράμματα  τοῦ Θεοφράστου;  Πιθανὸν  λοιπὸν  ἡ  ἔμφυτος  φιλομάθεια  καὶ  περιέργεια,  ἡ ὁποία εἶλκυσε τὴν προσοχήν του πρὸς τόσον πολλά καὶ ποικίλα θέματα, νὰ συνετέλεσε  καὶ  εἰς  τὴν  σύνθεσιν  τῶν  Χαρακτήρων·  ὅπως  δηλ.  περιέγραψε ζῷα καὶ φυτὰ καὶ μάλιστα ἐκ τῶν σπανίων καὶ περιέργων, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον  ἴσως  ἠθέλησε  νὰ  περιγράψῃ  καὶ  τὸ  ἦθος  ἀνθρώπων  τινῶν  μὲ ἰδιάζοντα   ἐλαττώματα18.   Οἱ   Χαρακτῆρες   τοῦ   Θεοφράστου   δὲν   ἔχουν λογοτεχνικὸν   ἢ   ἠθικόν   τινα   σκοπόν,   ἀλλ'   εἶναι   ἁπλῶς   περιγραφαὶ ψυχαναλύσεων  καὶ  ὀφείλονται  εἰς  τὸ  ἐπιστημονικὸν  ἐνδιαφέρον  καὶ  τὸ ἐρευνητικὸν  πνεῦμα  αὐτοῦ19.  Ἄλλως  τε  τοιαύτη  τάσις  πρὸς  ψυχολογικὴν ἔρευναν  ὑπῆρχε  κατὰ  τὴν  ἐποχήν  του,  ὡς  γίνεται  φανερὸν  ἐκ  τῆς  Νέας Ἀττικῆς  κωμῳδίας·  εἰς  τὴν  τάσιν  ταύτην  ἔδωσε  μάλιστα  ἀκριβεστέραν κατεύθυνσιν    καὶ    μεγαλυτέραν    ἐπέκτασιν    ὁ    Θεόφραστος    διὰ    τῶν Χαρακτήρων του (Croiset Histoire de la litt. Gr. τομ. 5 σελ. 391).

     Ὁ χρόνος κατὰ τὸν ὁποῖον συνετάχθησαν οἱ Χαρακτῆρες εἶναι δύσκολον νὰ   καθορισθῇ.   Ὁ   Cichorious   (Rhein.   Mus.   LVII)   ἔκ   τινων   ἱστορικῶν ὑπαινιγμῶν  περιεχομένων  εἰς  τοὺς  Χαρακτῆρας  8  καὶ  23  ὑποθέτει,  ὅτι  τὸ ἔργον ἐγράφη κατὰ τὸ ἔτος 317 π.Χ. Ἄλλοι ὁρίζουν ὡς χρὁνον συγγραφῆς τὸ χρονικὸν  διάστημα  μεταξὺ  τῆς  πτώσεως  τοῦ  Φωκίωνος  καὶ  τῆς  ἀρχῆς Δημητρίου τοῦ Φαληρέως. Πιθανωτέρα εἶναι ἡ γνώμη τοῦ Gomperz (ἰδ. ἀν.) ὁ    ὁποῖος    παραδεχόμενος    ὅτι    οἱ    Χαρακτῆρες    εἶναι    ὑπομνήματα    ἢ σημειώματα  ἀποφαίνεται  ὅτι  δὲν ἐγράφησαν  ὅλοι  συγχρόνως,  ἀλλὰ  κατὰ διαφόρους καιροὺς ἀναλόγως τῶν παρουσιαζομένων περιστάσεων20.

     Εἰς τὴν σύνθεσιν τῶν Χαρακτήρων ὁ Θεόφραστος ἀκολουθεῖ μίαν καὶ τὴν αὐτήν  μέθοδον.  Πρῶτον  δηλαδὴ  προτάσσει  θεωρητικῶς  τὸν  ὁρισμὸν  τῆς κακίας ἢ τοῦ ἐλαττώματος, καὶ ἔπειτα διὰ συγκεκριμένων παραδειγμάτων περιγράφει  τὸ  πρόσωπον,  τὸ  ὁποῖον  ἔχει  αὐτὸ  τὸ  ἐλάττωμα.  Καὶ  τοὺς  μὲν  ὁρισμούς   ὀφείλει   εἶς   τὴν   θεωρίαν   τοῦ   μεγάλου   διδασκάλου   του   περὶ Ηθικῆς21, τὰ δὲ παραδείγματα συνέλεξεν ὁ ἴδιος ἐκ τοῦ πραγματικοῦ βίου δι' ἀκριβοῦς παρατηρήσεως τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως·πρὸς κατανόησιν τῶν ὁρισμῶν ἀνάγκη νὰ προστεθοῦν καὶ τὰ ἐξῆς:

     Ὁ  Ἀριστοτέλης  εἰς  τὸ  ἔργον  του  τὸ  ὁποῖον  ἐπιγράφεται  Νικομάχεια Ἠθικὰ  (II,  6)  ὁρίζει  τὴν  ἀρετὴν  ὡς  μεσότητα  μεταξὺ  δύο  ἄκρων,  τὰ  ὁποῖα εἶναι κακίαι ἢ ἐλαττώματα. Ἡ ἀνδρεία π.χ. εἶναι ἀρετή ὡς μεσότης μεταξὺ θρασύτητος    καὶ    δειλίας,    αἱ    ὁποῖαι    εἶναι    ἐλαττώματα.    Οἱ    τοιοῦτοι Ἀριστοτελικοὶ    ὁρισμοὶ    τῶν    ἀρετῶν    καὶ    τῶν    ἐλαττωμάτων    ἔγιναν κληρονομία  καὶ  παράδοσις  εἰς  τὴν  Περιπατητικὴν  σχολὴν·  τὴν  παράδοσιν λοιπὸν  ταύτην  ἀκολουθεῖ  καὶ  ὁ  Θεόφραστος·  ἐπειδὴ  ὅμως  οἱ  Χαρακτῆρές του   ἀναφερονται   ὄχι   εἰς   ἀρετὰς   ἀλλὰ   μόνον   εἰς   ἐλαττώματα,   δὲν στηρίζονται  εἰς  τὰς  μεσότητας,  κατὰ  τὴν  φράσιν  τοῦ  Ἀριστοτέλους,  ἀλλὰ εἰς τὰς ἀκρότητας. Πρὸς τούτοις τινὲς τῶν ὁρισμῶν τούτων εἶναι ἐλλιπεῖς, ἢ μᾶλλον     εἴς     τινας     ὁρισμοὺς     δὲν     ἀνταποκρίνονται     ἐντελῶς     τὰ ἐπακολουθοῦντα  παραδείγματα22  (ἴδε  ὁρισμοὺς  Χαρακτήρων  5,  15,  19,  20).

     Ἡ    γλῶσσα    τὴν    ὁποίαν    μεταχειρίζεται    ὁ    Θεόφραστος    εἰς    τοὺς Χαρακτῆρας  δὲν  εἶναι  ἡ  λογία  καὶ λογοτεχνικὴ  ἀλλὰ  ἡ  κοινὴ καὶ  συνήθης τὴν ὁποίαν ὡμίλουν οἱ Ἀθηναῖοι κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην23. Ὕφος ἁπλοῦν καὶ  ἀπέριττον  χωρὶς  ποιητικὰς  ἐκφράσεις  καὶ  ρητορικὰ  σχήματα  εἶναι  τὰ κύρια χαρακτηριστικά της. Ἡ σύνταξις ἐπίσης εἶναι ὁμαλὴ καὶ  συνήθης· ὁ εἰδικὸς  σύνδεσμος  ὅτι  κατόπιν  λεκτικων  ρημάτων,  ἐνῷ  ἀκολουθεῖ  εὐθὺς λόγος, παρουσιάζει μόνον ἀνωμαλίαν τινά, καὶ ἡ χρῆσις τοῦ τιοῦτος οἷος, μὲ σειρὰν ἀπαρεμφατικῶν προτάσεων ἐπαναλαμβανομένη κατὰ κόρον εἰς ὅλους  τοὺς  Χαρακτῆρας,  προσδίδει  εἰς  τὸ  ὕφος  κάποιαν  ὁμοιομορφίαν  καὶ μονοτονίαν· τοῦτο ὅμως δὲν ἀπαρέσκει εἰς τὸν ἀναγνώστην, διότι ὁμοιάζει πρὸς   τὰς   διατυπώσεις   ἐκείνας   αἱ   ὁποῖαι  ἐπαναλαμβάνονται   εἶς   τὰς γεωμετρικὰς ἀποδείξεις καὶ ἔχουν κάποιαν χάριν ἕνεκα τῆς ἁπλότητος καὶ ἀκριβείας  των.  Παροιμίαι  λαϊκαὶ  καὶ  λέξεις  καὶ  φράσεις  τολμηραὶ  ἐνίοτε ἀλλ' ἁρμόζουσαι εἰς τὰ πρόσωπα, τῶν ὁποίων τὰ ἐλαττώματα περιγράφει, ἀποδεικνύουν ὅτι ὁ Θεόφραστος συνέλεξεν ἀπ' εὐθείας ἐκ τοῦ στόματος τοῦ λαοῦ τὸ ὑλικόν, τὸ ὁποῖον μὲ τέχνην καὶ δεξιὁτητα ἐπεξεργάσθη. Εἰς ταῦτα ἂς προστεθῆ ὡς κύριον μάλιστα χαρακτηριστικὸν, καὶ ἡ λεπτὴ εἰρωνεία, ἡ ὁποία  ἐπανθει  εἰς  ὁλὁκληρον  τὸ  ἔργον  καὶ  ὁμοιάζει,  ὡς  λέγει  ὁ  Navarre, πρὸς    μειγμα    ποὺ    μόλις    συγκρατεῖ    εἱς    τὰ    χείλη    του    εὐτράπελος παρατηρητής.

     Τὰ  προσόντα  ταῦτα  κατέστησαν  τὸ  ἔργον  του  Θεοφράστου  τερπνὸν ἀνάγνωσμα,  ἐνῷ  συγχρόνως  εἶναι  καὶ  διδακτικὸν  καὶ  ὠφέλιμον.  Διὰ  τῆς ζωηρᾶς περιγραφῆς τῶν ἐλαττωμάτων, τὰ ὁποῖα ὁ συγγραφεὺς ἀποδίδει εἰς τὰ  φανταστικὰ  πρόσωπά  του,  ἐμπνέει  εἰς  τὸν  ἀναγνώστην  ἀποστροφὴν πρὸς  αὐτά,  διὰ  τῶν  συχνὰ  δὲ  ἀναφερομένων  ἠθῶν  καὶ  ἐθίμων  εἰσάγει αὐτὸν  εἰς  τὸν  ἀρχαῖον  Ἑλληνικὸν  βίον  καὶ  ἰδίως  τῶν  Ἀθηναίων  κατὰ  τὸν 4ον  π.Χ.  αἰωνα.  Ἀγορὰ  καὶ  Ἐκκλησία  τοῦ  δήμου  καὶ  πρυτανεῖον  καὶ δικαστήρια  καὶ  θέατρα  καὶ  παλαῖστραι  καὶ  λουτρὰ  καὶ  δεῖπνα  καὶ  παιδιαὶ καὶ ἑορταὶ καὶ ἀγῶνες ἐκτυλίσσονται ὡς ταινία κινηματογραφικὴ ἐνώπιόν του  καὶ  παρέχουν  εἰς  αὐτὸν  τὴν  ἐντύπωσιν,  ὅτι  ζῇ  καὶ  κινεῖται  ἐντὸς  τῆς κοινωνίας   ἐκείνης.   Ἰδοὺ   διατὶ   οἱ   Χαρακτῆρες,   ἡ   Χρυσῆ   βίβλος   ὡς ἐπωνομάσθησαν,  ἠγαπήθησαν  καὶ  ἐξετιμήθησαν  καὶ  κατὰ  τοὺς  ἀρχαίους καὶ κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους24.

     Ἤδη    κατὰ    τὴν    ἀρχαιότητα    ἤρχισάν    τινες    νὰ    καλλιεργοῦν    τὸ λογοτεχνικὸν  τοῦτο  εἶδος  κατὰ  μίμησιν  τοῦ Θεοφράστου·  ὡς  συγγραφεῖς Χαρακτήρων  ἀναφέρονται  οἱ  Περιπατητικοὶ  Λύκων, Ἀρίστων  καὶ  Σάτυρος καὶ ὁ Ἐπικούρειος Φιλόδημος. Τὰ ἔργα αὐτῶν ἀπωλέσθησαν, ἀλλ' ἔκ τινων ἀποσπασμάτων    ἐξάγεται    ὅτι    ἦσαν    πολὺ    κατώτερα    τοῦ    προτύπου.

Σπουδαιοτέρα  ἦτο  ἡ  ἐπίδρασις  τῶν  Χαρακτήρων  τοῦ  Θεοφράστου  εἰς  τὴν Νέαν  Ἀττικὴν  κωμῳδίαν·  ὁ  Μένανδρος, μαθητής  του,  καὶ  ἄλλοι  κωμικοὶ ποιηταὶ φαίνεται ὅτι ἐχρησιμοποίησαν αὐτοὺς εἰς τὴν ἠθοποιΐαν τῶν ἔργων των.  Μεγάλη  ἐπίσης  ὑπηρξεν  ἡ  ἐπίδρασις  αὐτῶν  κατὰ  τοὺς  Βυζαντινοὺς χρόνους  καὶ  καθ'  ὅλην  τὴν  διάρκειαν  τοῦ  Μέσου  Αἰῶνος,  ὅτε  ἐπιμελως ἀνεγινώσκοντο,  ἐσχολιάζοντο  καὶ  ἀντεγράφοντο,  ὡς  μαρτυρεῖ  τὁ  πλῆθος τῶν σωζομένων χειρογράφων· ἐκ τῶν ἠθικῶν δὲ συμπερασμάτων, τὰ ὁποῖα, ὡς   εἶδομεν,   εἶναι   ὡς   ἐπίλογοι   προσηρτημένα   εἴς   τινας   χαρακτῆρας, φαίνεται  ὅτι  ἐχρησιμοποιοῦντο  καὶ  ὡς  διδακτικὸν  βιβλίον  εἰς  τὰ  σχολεῖα.

     Κατὰ  τοὺς  νεωτέρους  χρόνους,  ὅτε  διὰ  τῆς  τυπογραφίας  τὰ  κλασσικὰ ἔργα   διεδόθησαν   εἰς   ὅλον   τὸν   πεπολιτισμένον   κόσμον,   ἡ   πρὸς   τοὺς Χαρακτῆρας   τοῦ   Θεοφράστου   ἐκτίμησις   καὶ   ἀγάπη   ἐξεδηλώθη   ἀκόμη περισσότερον.   Ἐκδόσεις   κατὰ   διαφόρους   τόπους   καὶ   μεταφράσεις   εἰς πολλὰς  Εὐρωπαικὰς  γλώσσας  καὶ  σχόλια  καὶ  διατριβαὶ  ὑπὸ  πλείστων σοφῶν καὶ λογίων κατέστησαν τὸ ἔργον τοῦ Θεοφράστου κτῆμα διεθνὲς καὶ τὸ ὄνομα αὐτοῦ πασίγνωστον εἰς τὸν κόσμον, πολλοὶ δὲ ἐπεχείρησαν καὶ νὰ μιμηθοῦν τὸ παράδειγμά του.                                                          

____

7 Τὴν σημασίαν καὶ χρῆσιν τῆς λέξεως ταύτης ὑπὸ τῶν ἀρχαίων συγγραφέων ἐξετάζει λεπτομερῶς ο B. Groningen (Mnemosyne τόμ. 58 σ. 54-57).

8 Πρῶτος o C. G. Sοnntag διετύπωσε τὴν γνώμην, ὅτι ἡ ἐπι στολὴ αὕτη δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἀνήκῃ εἰς τὸν  Θεόφραστον  (Dissert.  in  prooem.  Char.  Theophr.  Leipzig  1787).  Ὑπὲρ  τῆς  γνησιότητος  δὲ  αὐτῆς ἐκηρύχθη ὁ Μ. Η. E. Meier (Opuscula II 190).

9 Theophr. Characteres σελ. 114.

10 Doxographi Graeci σελ. 113.

11 Christ, Griech. Litteraturgesch. σελ. 436.

12 Ueber die Charact. Theophr. Denkschr. d. Wiener Akad. 1888.

13 Revue Belge Ph. 1929 σελ. 1099-1107.

14 Sul Caratteri di Theofrasto 1918 σελ. 2.

15 Rivista di filologia classica 1920 σελ. 417-443.

16  Δὲν  εἶναι  ὅλως  ἀπίθανος  ἡ διατυπωθεῖσα  ὑπό  τινων  γνώμη,  ὅτι  ὁ Θεόφραστος  περιέγραψεν  ἐν ἰδιαιτέρῳ βιβλίῳ ἐκτὸς τῶν φαύλων καὶ χαρακτῆρας χρηστοὺς καὶ ἐπαινετούς.

17 Ὁ Σάτυρος ἦτο φιλόσοφος περιπατητικός, ἔζησε κατὰ τὸν 2ον αἰῶνα ἐπὶ Πτολεμαίου τοῦ Φιλοπάτορσς καὶ  ἔγραψε  κατ'  ἀπομίμησιν  τοῦ  Θεοφράστου  Χαρακτῆρας,  ἐκ  τῶν  ὁποίων  ἀπόσπασμα  ἀναφέρει  ὁ Ἀθήναιος (IV, 168c).

18  Ὁ  Casaubon  εἰς  τὴν  ἔκδοσίν  του  (1592)  ἰσχυρίζεται  ὅτι  ἀφορμὴν  πρὸς  σύνθεσιν  τῶν  Χαρακτήρων ἔδωσεν  εἰς  τὸν  Θεόφραστον  ἡ  Ἀττικὴ  κωμῳδία·  ἀλλ'  ὁ  Reich  (Mimus  1,  307),  διαμφισβητεῖ  τὴν  γνώμην ταύτην καὶ ἀποφαίνεται ὅτι κυρίως ἐξήσκησεν ἐπίδρασιν ἐπὶ τοῦ Θεοφράστου ὁ Μῖμος, τὸ λογοτεχνικὸν δηλαδή ἐκεῖνον εἶδος, τὸ ὁποῖν πρῶτος ἐκαλλιέργησεν ὁ Σώφρων.

19 Ἴδε Carl Hoffmann (Über das Zweckproblem von Theophrasts Charakteren, Breslau 1920.)

20 Το ζήτημα τοῦτο ἐπραγματεύθη ἐκτενῶς ὁ Franz Rühl εἰς τὸ Rein. Mus. LIII 1898 σελ. 324.

21  Αὕτή  γὰρ  (ἡ Ἠθική)  ἐστι  περὶ  πάθη  καὶ  πράξεις,  ἐν  δὲ  τούτοις  ἐστὶν  ὑπερβολὴ  καὶ  ἔλλειψις  καὶ  τὸ μέσον·  ἡ  δὲ  ἀρετὴ  περὶ  πάθη  καὶ  πράξεις  ἐστίν,  ἐν  οἷς  ἡ  μὲν  ὑπερβολὴ  ἁμαρτάνεται  καὶ  ἡ  ἔλλειψις ψέγεται, τὸ δὲ μέσον ἐπαινεῖται καὶ κατορθοῦται. Μεσότης τις ἄρα ἐστὶν ἡ ἀρετή, στοχαστική γε οὖσα τοῦ μέσου. (Ἠθικὰ Νικομ. Β, 6, 14).

22   Τοῦτο   παρέσχε   ἀφορμὴν   εἴς   τινας   νὰ   παραδεχθοῦν   ὅτι   καὶ   οἱ   ὁρισμοὶ   εἶναι   προσθῆκαι μεταγενέστεραι, ὡς τὸ προοίμιον καὶ οἱ ἐπίλογοι. Τοὐναντίον ὁ Navarre ὄχι μόνον τὴν γνησιότητα αὐτῶν δι'  ἰσχυρῶν  ἐπιχειρημάτων  ἀποδεικνύει,  ἀλλὰ  καὶ  τὸ  ἐλλιπὲς  καὶ  τὴν  ἀσυμφωνίαν  αὐτῶν  πρὸς  τὰ παραδείγματα ἐπαρκῶς ἐξηγεῖ (Commentaire Introduction σελ. XXV).

23 Τὸ λεξιλόγιόν του, πλούσιον καὶ ποικίλον, περιέχει καὶ λέξεις τοῦ μεταγενεστέρου ἑλληνισμοῦ.

24 Οἱ Χαρακτῆρες, ἂν καὶ ἀναφέρονται εἰς τὸν ἀρχαῖον βίον, ἐμφανίζονται ὡς νεώτερον ἔργον, διότι οἱ ἄνθρωποι εἰς τὰς ἀδυναμίας καὶ τὰ ἐλαττωματά των εἶναι παντοῦ καὶ πάντοτε οἱ ἴδιοι.