Τσενγκίς Χαν

Τσενγκίς Χαν (~1160 - 1227) Η επιδρομή των Μογγόλων στην Ευρώπη τον 13ο αιώνα υπό τον Τσενγκίς Χαν (Dsinghis Khan) αποτελεί, από μακροϊστορικής σκοπιάς, μετά από περίπου 1500, ανταπόδοση των Ασιατών κατά των Ευρωπαίων  για την εκστρατεία του Μεγ. Αλεξάνδρου. Το ακριβές έτος γεννήσεως του Τεμουντζίν που ονομάστηκε Τσενγκίς Χαν (ο υπέρτατος όλων των Χαν) είναι άγνωστο, υπάρχουν ενδείξεις για τα έτη 1155, 1162 ή 1167. Ιστορικά τεκμηριωμένο φαίνεται να είναι ότι ο πατέρας του ήταν ηγεμόνας μιας ολιγάριθμης μογγολικής φυλής. Ο Τεμουντζίν  συνένωσε τους νομαδικούς λαούς στην περιοχή της σημερινής Μογγολίας, καταλύοντας τις μέχρι τότε παραδοσιακές φυλετικές δομές, σε μια πανίσχυρη στρατιωτική δύναμη.  Η ζωή αυτού του ηγεμόνα που δημιούργησε δια πυρός και σιδήρου το εδαφικά μεγαλύτερο κράτος στην παγκόσμια Ιστορία, ταυτίζεται με τις επιδρομές και τις κατακτήσεις του λαού του. Στη συνέχεια της ανακήρυξής του σε μεγάλο Χαν το έτος 1206 ακολούθησαν επιδρομές στα γειτονικά προς τη Μογγολία εδάφη, αρχικά της βόρειας Κίνας και αργότερα της υπόλοιπης ανατολικής και κεντρικής Ασίας, μέχρι την Περσία. Κύρια χαρακτηριστικά των μογγολικών στρατευμάτων ήταν η αυστηρή πειθαρχία στη διαβίωση και στις μάχες, η άριστη εκπαίδευση και η μεθοδευμένη σκληρότητα, με την οποία αντιμετωπίζονταν οι αντίπαλοι. Ενώ οι φυλές και οι πόλεις που παρεδίδοντο οικιοθελώς στους επελαύνοντες Μογγόλους, υφίσταντο απλώς λεηλασία και παρέμεναν φόρου υποτελείς, οι πόλεις των ηττημένων μετά από μάχες ισοπεδώνονταν και όσοι κάτοικοι επιζούσαν, είτε σφάζονταν αδιάκριτα, είτε, εφόσον ήταν αξιόμαχοι, τοποθετούντο στην πρώτη γραμμή του επιτιθέμενου στρατού. 
Πέρσες χρονικογράφοι της εποχής αριθμού σε εκατομμύρια τους νεκρούς από τις διελεύσεις των Μογγόλων, αλλά και από τις επιπτώσεις λόγω καταστροφών της γεωργικής παραγωγής και της αρδευτικής υποδομής. Αυτές οι πρακτικές των μογγόλικων στρατευμάτων, μαζί με διαδιδόμενες ιστορίες για τις φρικαλεότητες, είχαν δημιουργήσει και στην Ευρώπη το μύθο για βάναυση θεϊκή τιμωρία των αμαρτωλών, αλλά και για άνωθεν παρέμβαση με στόχο την εκδίωξη του Ισλάμ. Μετά την κατάληψη της Περσίας και τη διαφυγή του Σάχη σε ένα νησί της Κασπίας Θάλασσας, τοποθέτησε ο Τσενγκίς Χαν διάφορους αντιβασιλείς και επεδόθη στην καταδίωξη του Σάχη, κατευθυνόμενος όλο δυτικότερα. Έτσι προσέγγισε τα γεωγραφικά όρια της Δύσης.
Το 1223 είχαν καταλάβει οι Μογγόλοι την Αρμενία και συνέτριψαν ένα στρατό Κουμάνων και Ρώσων. Από το όνομα της φυλής των Τατάρων και από την ελληνική λέξη τάρταρα οι Βυζαντινοί ονόμασαν τους επερχόμενους Μογγόλους του Τσενγκίς Χαν «Ταρτάρους». Οι θρησκόληπτοι κύκλοι της Ευρώπης ταύτισαν την εμφάνιση των Μογγόλων στις παρυφές της Ευρώπης με τους λαούς Γκογκ και Μαγκόγκ της «Αποκάλυψης», τον δε Τσενγκίς Χαν με τον αρχάγγελο της καταστροφής. Η αναπάντεχη επιστροφή των μογγόλικων στρατευμάτων στην Ασία εξηγήθηκε ως θεϊκό μήνυμα για μία ακόμα ευκαιρία στους αμαρτωλούς να συνετισθούν ...
Η ευκαιρία αυτή για «συνετισμό» απεδείχθη χωρίς ημερομηνία λήξης, αφενός επειδή ο Τσενγκίς Χαν πέθανε το 1227 στη μακρινή Μογγολία, ύστερα από ένα κυνηγητικό ατύχημα, αφετέρου επειδή οι μεταγενέστερες επελάσεις των Μογγόλων στην Ευρώπη, μετά από συντριπτικές ήττες των Ρώσων, Πολωνών και Ούγγρων, τερματίστηκαν χωρίς προφανείς λόγους και οι επιδρομείς επέστρεψαν στην Ασία. Πιθανόν να πέθανε και ο νεώτερος ηγέτης τους, εγγονός του Τσενγκίς Χαν και να έπρεπε να επιστρέψουν στη βάση τους για να επιλέξουν με διαπραγματεύσεις μεταξύ των νομαδικών φυλών ένα καινούργιο Χαν. Η σωτηρία της Ευρώπης από μακρόχρονη υποταγή στα μογγολικά στρατεύματα οφείλεται μάλλον σε τυχαίες συμπτώσεις. 
Ενδιαφέρον είναι ότι το τεράστιο κράτος που δημιούργησε ο Τσενγκίς Χαν διατηρήθηκε σημαντικά περισσότερο από αυτά άλλων κατακτητών. Ανατολίτες εθνικιστές διδάσκουν ότι οι επελάσεις των Μογγόλων στην Ευρώπη έφεραν τον ανατολικό πολιτισμό στη δύση, κάτι ανάλογο που ισχυρίζονται δυτικοί για τις εκστρατείες του Μεγ. Αλεξάνδρου στην ανατολή. Ο Τσενγκίς Χαν δεν ονομάζεται Μέγας, αφενός γιατί το όνομα Τσενγκίς σημαίνει ήδη «υπέρτατος», αφετέρου επειδή η ιστορία που διδασκόμαστε έχει γραφτεί από Ευρωπαίους ιστορικούς, οι οποίοι «απονέμουν» και τους τίτλους. Στα τέλη του 20ου αιώνα έκρινε μια επιτροπή ιστορικών αμερικάνικων πανεπιστημίων ότι ο Τσενγκίς Χαν ήταν ο σημαντικότερος άνθρωπος της δεύτερης χιλιετίας.