ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ

 ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΘΕΟΦΡΑΣΤΟΥ 

     Ὁ   συγγραφεὺς   τῶν   βίων   τῶν φιλοσόφων,   Διογένης   Λαέρτιος,   μᾶς παρέχει τὰς περισσοτέρας πληροφορίας καὶ περὶ τοῦ βίου τοῦ Θεοφράστου.

Ἐγεννήθη τῷ 372 π. Χ. εἰς τὴν Ἐρεσὸν τῆς Λέσβου, τὴν πόλιν ἐκείνην εἰς τὴν ὁποίαν  240  περίπου  ἔτη  πρὸ  αὐτοῦ  εἶδε  τὸ  φῶς  ἡ  δαιμονία  ποιήτρια  τῆς ἀρχαίας  Ἑλλάδος  Σαπφώ.  Ὁ  πατήρ  του  ἐλέγετο  Μελάντας,1  ἦτο  γναφεὺς (καθαριστὴς  ἐνδυμάτων)  καὶ  εἶχεν  ἐργοστάσιον  μὲ  πολλοὺς  δούλους·  ἦτο λοιπὸν  εὔπορος,  διὸ  ἔδωσεν  εἰς  τὸν  υἱόν  του  λαμπρὰν  ἀνατροφήν.  Τὰ πρῶτα  μαθήματα  ἔλαβεν  ὸ  Θεόφραστος  εἰς  τὴν  πατρίδα  του  ἀπὸ  τὸν Λεύκιππον, κατόπιν μετέβη εἰς τὰς Ἀθήνας, τὴν πόλιν τότε τῶν φώτων καὶ τοῦ   πολιτισμοῦ,   ὅπου   ἐπεδόθη   εἰς   τὴν   φιλοσοφίαν   ὡς   μαθητὴς   τοῦ Πλάτωνος·  ὅτε  δὲ  οὗτος  ἀπέθανε,  347 π.Χ.,  ἠκολούθησε  τὸν  Ἀριστοτέλη.

Οὗτος  ταχέως  διέκρινε  τὴν  φιλομάθειαν  καὶ  τὴν  ἔκτακτον  εὐφυΐαν  τοῦ μαθητοῦ  του  καὶ  ἐξαιρετικῶς  ἐξετίμησε  καἰ  ἠγάπησεν  αὐτόν·  διὰ  τὴν μεγάλην  του  δὲ  εὐφράδειαν,  ἐνῷ  πρότερον  ὠνομάζετο  Τύρταμος,  τὸν μετωνόμασεν Εὔφραστον καὶ ἔπειτα Θεόφραστον2.

     Ἀλλὰ καὶ κατ' ἄλλον θετικώτερον τρόπον ἐξεδήλωσεν ὁ Ἀριστοτέλης τὴν πρὸς   τὸν   μαθητήν   του   ἐκτίμησιν.   Ὅτε   δηλ.   κατά   τὸ   ἔτος   323   π.   Χ. κατηγορήθη ἐπὶ ἀσεβείᾳ καὶ ἠναγκάσθη νὰ φύγῃ εἰς τὴν Χαλκίδα, ἐχάρισεν εἰς  τὸν  Θεόφραστον  τὴν  πλουσίαν  βιβλιοθήκην  του  καὶ  ἐνεπιστεύθη  εἰς αὐτὸν  τὴν  διεύθυνσιν  τῆς  Σχολῆς  του3.  Ἔκτοτε  ὁ  Θεόφραστος  ἐπὶ  25  ἔτη διηύθυνε τὴν Περιπατητικὴν σχολὴν διδάσκων συνεχῶς καὶ ἀσχολούμενος εἰς  ἰδιαιτέρας  μελέτας.  Ἡ  ἐργασία  ἦτο  τὸ  κύριον  μέλημα  τοῦ  βίου  του· ἐμελέτα, παρετήρει, ἀνεγίνωσκε, ἔγγραφε ἀδιακόπως, ὡς καταφαίνεται ἐκ τοῦ πλήθους τῶν συγγραμμάτων τὰ ὁποῖα κατέλιπε.

     Ὁ  ἀγαθὸς  καὶ  προσηνὴς  χαρακτήρ  του,  ἡ  γοητεία  τῶν  λόγων  του  καὶ  ἡ πολυμάθειά  του  προσείλκυσαν  πλῆθος  μαθητῶν  ἐξ  ὅλων  τῶν  μερῶν  τῆς Ἑλλάδος·  λέγεται  ὅτι  ὁ  ἀριθμὸς  αὐτῶν ὑπερέβη  τοὺς  δισχιλίους4·  μεταξὺ τούτων  ἦσαν  ὁ  Μένανδρος,  ποιητὴς  τῆς  νέας  κωμωδίας,  ὁ  Στράτων  ὁ Λαμψακηνός,  ὁ  μετὰ  ταῦτα  καῖ  διάδοχὁς  του,  ὁ Δημήτριος  ὁ  Φαληρεύς, φίλος του στενός, ὅστις τὸν ἐβοήθησε χρηματικῶς νὰ ἀγοράση τὸν κῆπον, ὅπου  ἐδίδασκε,  καὶ  ἄλλοι.  Ἡ  φήμη  του  δὲν  περιωρίζετο  μόνον  ἐντὸς  τῆς κυρίως  Ἑλλάδος,  ἀλλὰ  ἐξετείνετο  καὶ  πέραν  τῶν  ὁρίων  αὐτῆς·  οἱ  βασιλεῖς τῆς  Μακεδονίας  Φίλιππος  καὶ  Κάσσανδρος  καὶ  ὁ  βασιλεὺς  τῆς  Αἰγύπτου Πτολεμαῖος Α' ὁ Σωτὴρ ἐπεζήτησαν τὴν γνωριμίαv καὶ φιλίαν του.

     Ὁ  βίος  τοῦ  Θεοφράστου  διέρρευσεν  εἰρηνικῶς  καὶ  ἡσύχως·  δύο  μόνον περιστατικὰ  ἐτάραξαν  ὀλίγον  τὴν  γαλήνην  του.  Κάποιος  Ἀγνωνίδης  τὸν κατηγόρησεν  ἐπὶ  ἀσεβείᾳ,  διότι  εἶπε  κάποτε  ὅτι  ἡ  τύχη  καὶ  ὄχι  ἡ  πρόνοια κυβερνᾷ   τὸν   κόσμον·   οἱ   δικασταὶ   ὅμως   ὄχι   μόνον   ἀπέρριψαν   τὴν κατηγορίαv,  ἀλλὰ  καὶ  ἐτιμώρησαν  τὸν  κατήγορον.  Ἐπίσης  κατὰ  πρότασιν Σοφοκλέους   τινὸς   ἀπηγορεύθη   διὰ   ψηφίσματος   τῷ   306   π.Χ.εἰς   τοὺς φιλοσόφους   νὰ   διδάσκωσιν   εἰς   τὰς   Ἀθήνας   καὶ   ὁ   Θεόφραστος   τότε ἐξωρίσθη·  ἀλλὰ  τὸ  ἑπόμενον  ἔτος  τὸ  ψήφισμα  ἠκυρώθη  καὶ  ἐπανῆλθε γενόμενος     δεκτὸς     μετὰ     μεγάλου     ἐνθουσιασμοῦ     ἐκ    μέρους     τῶν πολυαρίθμων  φίλων  καὶ  μαθητῶν  του,  ἐξηκολούθησε  δὲ  διδάσκων  μέχρι τοῦ θανάτου του.

     Ἀπέθανε τῷ 287 π.Χ. πλήρης δόξης καὶ ἡμερῶν εἰς ἡλικίαν πιθανώτατα 85 ἐτῶν, μέχρι δὲ τῆς τελευταίας του στιγμῆς εἰργάζετο καὶ ἐδίδασκε ἄνευ διακοπῆς·  ἐπειδὴ  οἱ  πόδες  του  ἕνεκα  τοῦ  γήρατος  εἶχον  ἐξασθενήσει, ἐφέρετο  εἶς  τὸν  τόπον  τῆς  διδασκαλίας  ἐπὶ  φορείου.  Οἱ  λόγοι  του  πρὸ  τοῦ θανάτου  ἐνέχουν  κάποιαν  μελαγχολίαν  καὶ  ἀπογοήτευσιν· παρεπονεῖτο διὰ  τὴν  βραχύτητα  τοῦ  βίου,  ἂν  καὶ  κατὰ  τὸ  προοίμιον  μάλιστα  τῶν χαρακτήρων   ἦτο   ἐνενήκοντα   ἐννέα   ἐτῶν,   ἐλυπεῖτο,   διότι   ἀποθνήσκει ἀκριβῶς τὴν στιγμὴν ποὺ ἤρχιζε νὰ μανθάνῃ καὶ κατηγόρει τὴν φύσιν διὰ τὴν  ἀδικίαν  καὶ  ἀνοησίαν  της·  διότι,  ἔλεγε,  χαρίζει  πολλὰ  ἔτη  εἰς  ζῷα (ἐλάφους   καὶ   κολοιούς),   τὰ   ὁποῖα   οὐδεμίαν   ὠφέλειαν   παρέχουν,   καὶ περιορίζει  τόσον  ζηλοτύπως  τὸν  βίον  τοῦ  ἀνθρώπου,  ἐνῷ  ἡ  παράτασις αὐτοῦ θὰ ἐπετρεπεν εἶς τὴν ἀνθρωπότητα νὰ ἀναπτύξῃ τὰς ἐπιστήμας καὶ νὰ    τελειοποιηθῇ.    Ἐκ    τούτων    ἀποδεικνύεται    γνήσιος    μαθητὴς    τοῦ Ἀριστοτέλους  ὁ  ὁποῖος  ἔλεγεν  ὅτι  ἡ  μόνη  ἡδονή,ἡ  ὁποία  δὲν  κουράζει  τὸν ἄνθρωπον, εἶναι ἡ ἡδονή τοῦ μανθάνειν.

     Ὁ   Θεόφραστος   ἦτο   ἐκ   συστήματος   κατὰ   τοῦ   γάμου·   ἐχαρακτήριζε μάλιστα  τὸν  ἔρωτα  ὡς  ἀσθένειαν  ψυχῆς  ἀέργου5.  Ἐπίσης  οὐδέποτε  ἔλαβε μέρος ἐνεργὸν εἰς τὴν πολιτικήν, καθ' ἥν ἐποχὴν μάλιστα ὠργίαζον εἰς τὰς Ἀθήνας  τὰ  ἀριστοκρατικὰ  καὶ δημοκρατικὰ  κόμματα  καὶ  αἱ  φατρίαι  τῶν μακεδονιζόντων  καὶ  μὴ  Ἀθηναίων  πολιτῶν.  Ἔζη  λοιπόν,  καθὼς  λέγει  ὁ Κικέρων  (Αd  Attic.  LII,  6),  ὅλως  ἀφωσιωμένος  εἰς  τὴν  ἐπιστήμην  καὶ  τὴν φιλοσοφίαν.  Ὡς  ἀληθὴς  φιλόσοφος  ἠρεύνα  τὴν  ἀλήθειαν  καὶ  ἤσκει  τὴν ἀρετήν,  δὲν  ἐφήρμοζεν  ὅμως  ἠθικὴν  ἀσκητικὴν  καὶ  ἀδιάλλακτον,  διότι παρεδέχετο  ὅτι  πρὸς  πλήρη  εὐτυχίαν  συντελοῦν  ἐπίσης  καὶ  τὰ  ἐξωτερικὰ ἀγαθά·  ἐφρόντιζεν  ἐπιμελῶς  διὰ  τὴν  ἐξωτερικήν  του  ἐμφάνισιν,  ἐνεδύετο κομψῶς  καὶ εὐπρεπῶς,  δὲν  ἀπέφευγε  τὰς  καλὰς συναναστροφὰς  καὶ  ἡ τράπεζά  του  δὲν  παρουσίαζε  τὴν  λιτότητα  φιλοσοφικῆς  τραπέζης·  τοῦτο ἐσκανδάλιζεν   ἐνίοτε   ἄλλους   φιλοσόφους,   οἱ   ὁποῖοι   ἐφόρουν   τραχὺν φιλοσοφικὸν   τοίβωνα   καὶ   ἤσκουν   αὐστηρὰν   ἀσκητικὴν    δίαιταν.   Ὁ Θεόφραστος ἦτο ὁπαδὸς τῆς μεσότητος, ἡ ὁποία κατὰ τὸν Ἀριστοτέλη εἶναι χαρακτηρισμὸς  τῆς  ἀρετῆς,  καὶ  οὐδεὶς  περισσότερον  αὐτοῦ  ἐγνώριζε  νὰ συνδέῃ τὸ ὠφέλιμον μὲ τὸ εὐχάριστον.

     Ἡ   ἀγαθότης   τοῦ   χαρακτῆρός   του   καὶ   τὰ   εὐγενῆ   αἰσθήματά   του καταφαίνονται  καὶ  ἐκ  τῆς  διαθήκης,  τὴν  ὁποίαν  κατέλιπε  καὶ  τὴν  ὁποίαν μᾶς διέσωσε ὁ Διογένης ὁ Λαέρτιος· ἐκτὸς πολλῶν ἄλλων διατάξεων αὔτη περιέχει  καὶ  τὰ  ἐξῆς·  νὰ  δοθῇ  μέρος  τῆς  περιουσίας  του  εἰς  τοὺς  ἀνεψιούς του  Μελάνταν  καὶ  Παγκρέοντα·  νὰ  ἀναρτηθῇ  εἰς  τὸ  Λύκειον  ἡ  εἰκὼν  του διδασκάλου του Ἀριστοτέλους· νὰ δοθοῦν εἰς τοὺς μαθητάς του ὁ κῆπος καῖ τὰ πέριξ αὐτοῦ οἰκήματα, διὰ νὰ ἐξακολουθῇ ἡ λειτουργία τῆς σχολῆς καὶ μετὰ τὸν θάνατὁν του· νὰ ἀφεθοῦν ἐλεύθεροι οἱ δούλοἰ του, εἷς δὲ ἐξ αὐτῶν, ὁ Πομπύλος, νὰ ἀναλάβῃ τὴν φροντίδα τῆς συντηρήσεως τοῦ κήπου καὶ τῆς σχολῆς·  νὰ  ταφῇ  εἰς  μίαν  γωνίαν  τοῦ  κήπου  χωρὶς  περιττὰ  ἔξοδα  διὰ  τὸν τάφον  καὶ  τὴν  κηδείαν  του.  Ἡ  τελευταία  αὔτη  διάταξις  δὲν  ἐξετελέσθη, διότι ὄχι μόνον οἱ μαθηταί του ἀλλ' ἅπαντες οἱ κάτοικοι τῶν Ἀθηνῶν, μικροὶ καὶ  μεγάλοι,  συνώδευσαν  τὴν  νεκρικὴν  πομπὴν τιμῶντες  τὸν  ἄνδρα,  τὸν ὁποῖον    ἐν    ὅσῳ    ἔζη    τόσον    ὑπερβολικῶς    ἐσέβοντο    καὶ   ἠγάπων.

_______                                                           

1  Ἐσφαλμένως  ὁ  Σουΐδας  ἀναφέρει  ὅτι  ὁ  πατὴρ  τοῦ  Θεοφράστου  ὠνομάζετο  Λέων·  τὁ  ὄνομα  τοῦτο εἶχεν  ὁ  ἀδελφός  του,  εἰς  τοῦ  ὁποίου  τοὺς  δύο  υἱούς,  Μελάνταν  καὶ  Παγκρέοντα,  ἐκληροδότησεν  ὁ Θεόφραστος μέρος τῆς περιουσίας του.

2 Ὁ Ἀριστοτέλης συγκρίνων τὸν Θεόφραστον πρὸς ἄλλον ἐπίσης εὐφυῆ καὶ φιλομαθῆ μαθητήν του, τὸν  Κλεισθένη,  ἔλεγεν  ὅτι  ὁ  πρῶτος  εἶχεν  ἀνάγκην  χαλινοῦ  ὁ  δὲ δεύτερος  κέντρου.  Ὁ  Διογένης Λαέρτιος (IV, 6) ἀναφέρει ὅτι καὶ ὁ Πλάτων εἶπε τὸ αὐτὸ συγκρίνων τοὺς μαθητάς του Ξενοκράτη καὶ Ἀριστοτέλη.

3 Ὁ Γέλλιος (Noct. Att. XIII, 5, 3) ἀναφέρει περὶ τῆς διαδοχῆς τοῦ Ἀριστοτέλους τὰ ἐξῆς: Ὁ Ἀριστοτέλης αἰσθανόμενος τὸ τέλος του ἐζήτησε νὰ τοῦ δώσουν οἶνον ῾Ρόδιον, ἀφοῦ δὲ τὸν ἐδοκίμασεν, ἐζήτησε καὶ Λέσβιον οἶνον, δοκιμάσας δὲ καὶ αὐτὸν εἶπεν ὅτι ὁ Λέσβιος τοῦ ἀρέσει περισσότερον, ὑποδείξας δι'  αὐτοῦ  τοῦ  τρόπου  ὅτι  προτιμᾷ  ὡς  διάδοχόν  του  τὸν  Θεόφραστον  ἀπὸ  τὸν  ῾Ρόδιον  Εὔδημον,  ὁ ὁποῖος ἐπίσης εἶχε πολλὰς συμπαθείας εἰς τὴν σχολήν.                                                           

4  Ὁ  Ζήνων,  ἱδρυτὴς  τῆς  Στωϊκῆς φιλοσοφικῆς  σχολῆς,  ἔλεγεν  ἀπὸ ζηλοτυπίαν,  ὅτι  ὁ  χορὸς  τοῦ Θεοφράστου  περιεῖχε  περισσοτέρους  μουσικούς,  εἰς  τὸν  ἰδικόν  του  ὅμως  ὑπῆρχε  μεγαλυτέρα συμφωνία καὶ ἁρμονία.

5 Θεόφραστος ἐρωτηθεὶς τί ἐστιν ἔρως; πάθος, ἔφη, ψυχῆς σχολαζούσης (Wimmer, Theophrasti Fragm. CXIV σελ. 197).