HΠEIPOΣ

H HΠEIPOΣ TΩN AIΩNΩN "Πτυχές ιστορίας-τέχνης-παράδοσης"

Κείμενα: Kώστας Kίγκας

Φαίνεται πως ο αρχαίος εκείνος Ζευς, ο Δωδωναίος, ο Πελασγικός στα μέρη μας, ο τραχύς, ο ασυγκράτητος, φαίνεται, λοιπόν, πως κάποτε κυνηγούσε - κατά το συνήθειό του- κάποια βοσκοπούλα, ωραία μεν, σεμνή δε και τιμία, ως ηπειρώτισσα. Κι εκείνη, ελαφροπατώντας, σβέλτη λαφίνα, πάνω στους κοφτερούς απόκρημνους βράχους, απέφυγε - καλώς ή κακώς - τον θεϊκό εναγκαλισμό.

Και οργισμένος και χολωμένος, ο ασυνήθιστος σε τέτοια, ''νεφεληγηρέτα'', δεν εσταμάτησε από τότε να εξαπολύει εναντίον της Ηπείρου, πότε βροχές και καταιγίδες, πότε χιόνια και παγετούς, και συχνά να μουλιάζει τις λαγκαδιές και τις κοιλάδες κάτω από πέπλα ομίχλης πυκνής, και να κρατάει ''ξεχασμένα'' στις κορυφές τα μολυβένια σύννεφα. (Λες και δε θέλει πια να βλέπει την Ήπειρο). Και ενώ εκείνος, αλλάζοντας επίθετα κατεβαίνει στα Νότια, σε ηλιόλουστους και πιοχλοερούς λειμώνες, ψηλά, στα δυσχείμερα της Δωδώνης, όπως κι αργότερα στα Γιάννενα ακόμα βρέχει!

Κι οι καταιγίδες γίνονται χείμαρροι και ξεπλένουν - αιώνες τώρα - το χώμα το λιγοστό απ' τις βουνοπλαγιές, και μένουν γυμνοί στον καυτερό ήλιο βράχοι σκληροί, γρανιτένιοι, όπου τροχάει τα νύχια του, του Δία ο αετός και του Κρυστάλλη - αργότερα -, ο Σταυραετός

Kαι τ' αγναντεύουμε τ' άγρια τα βουνά με αγάπη μυστική, οι Hπειρώτες, δίπλα και γύρω στην ιερή, την πανάρχαια Δωδώνη, το θρησκευτικό και πολιτικό κέντρο της αρχαίας Ηπείρου, αλλά και την αρχαιότερη εστία όλου του Ελληνισμού κατά τον Αριστοτέλη, στη χώρα των Σελλών ή των Ελλών, τη μακρινή κοιτίδα των πρώτων Ελλήνων. Aυτή την αλλιώτικη γωνιά, τον τόπο που όσοι τον έζησαν, τον αγάπησαν σίγουρα. Tην "Ελβετία της Ελλάδος". Που είναι -σίγουρα- κάτι πιο πάνω, κάτι πιο πέρα.

Δεν είναι όψη η Ήπειρος, δεν είναι γνώση. Είναι περιπέτεια αισθήσεων και αισθημάτων. Είναι συγκίνηση και ρίγος, είναι λαχτάρα και πόνος. Είναι δέος και ίλιγγος στο χείλος του θεού. Είναι μέθη, είναι έρωτας. Είναι όλα.

Από τα ψυχρά απόκρημνα της Πίνδου και του Σουλίου, ως τη θηλυκή νωχέλεια των χειμαδιών δίπλα στη θάλασσα, είναι η Ήπειρος πρόσωπο ζωντανό που πάλλεται και αναπνέει, με τις κορφές και τους κόρφους της. Είναι το τρέμουλο και ο παλμός ο ζωντανός που γεννούν τα αντίθετα, στο ταιριασμένο συναπάντημά τους. Είναι η μεγάλη Συμφωνία κοφτερών Αντιθέσεων, είναι Λειτουργία ιερή των ζωντανών χρωμάτων, στις τέλειες γραμμές και τα σχήματα μετσοβίτικου υφαντού.

Η ίδια η χώρα της, πρώτα - πρώτα, ως θέση και μορφή, μια αντίθεση μεγάλη απ' την υπόλοιπη Ελλάδα. Τιτάνιοι όγκοι βουνών αδιάβατων, τείχη φυσικά, κρατούσαν την Ήπειρο αιώνες τώρα απομονωμένη, αποκλεισμένη σχεδόν, τόσο από την υπόλοιπη Ελλάδα, όσο κι από έναν άλλο δρόμο των Ελλήνων αγαπημένο: τη θάλασσα, αφού οι σειρές οι ψηλές, οι άγριες των βουνών της, συχνά υψώνονται δίπλα - δίπλα στο πέλαγος, το πέλαγος το φουρτουνιασμένο.

Πέρα απ' αυτό : Η άλλη Ελλάδα, λες κι ανάγειρε παλιά στη ραχοκοκκαλιά της, την Πίνδο και μαρμάρωσε στραμμένη κατά την Ανατολή, αφήνοντας πίσω στα νώτα της στριμωγμένη την Ήπειρο, στην άβολη γωνιά της, να χωρέσει τόσα - και τέτοια - βουνά.

Και ενώ οι άλλοι Έλληνες -του Νότου-, μαζί με μια θάλασσα γελαστή, βρήκαν ''πατήματα'' εύκολα στο διάσπαρτο Αιγαίο και ξεχύθηκαν στη Μικρά Ασία, στην Κύπρο, στην Αίγυπτο κι αλλού, διψώντας για πλούτη και μάθηση - οι φιλοπερίεργοι - οι Ηπειρώτες οι άτυχοι Για τους Ηπειρώτες τους άτυχους η θάλασσα η αλίμενη, ήταν ξένη - τα λίγα νησιά (Κέρκυρα - Παξοί - Λευκάδα), ήταν μεν κολλητά σχεδόν στην πλευρά της, αλλά από κει και πέρα τα μάτια μάταια αναζητούν στεριά στον ορίζοντα. Μόνον ο φόβος ξανοίγονταν και οι άγριες φουρτούνες από το Ιόνιο και τον Αδρία.

Κι έτσι, ο Ηπειρώτης γύρισε τα νώτα του οριστικά προς τη θάλασσα την άξενη γι' αυτόν, κλείστηκε στους μικρούς ορίζοντες των στενόμακρων κοιλάδων και το πήρε απόφαση : Το δάσος, τα αιγοπρόβατα και το χώμα το λιγοστό. Αυτή η μοίρα του, αυτά και τα όπλα του . . . Και η πέτρα. Μια θάλασσα πέτρα. Και μάλιστα κάτω από κλίμα βαρύ, σκληρό, αλλιώτικο απ' το γέλιο του ήλιου που ήξεραν οι άλλοι Έλληνες, του Νότου. Ένα κλίμα σε οξεία αντίθεση και με τον εαυτό του : Χιόνια και κρούσταλλα σπαθιά και νεροσυρμές και χείμαρροι το χειμώνα, λιοπύρια και κάψα και λίβας το κατάξερο καλοκαίρι. Και άντε να προκόψουν σπορές και οπωρικά. Να ζήσουν γενιές. Μόνο τα πρόβατα, και η ξυλεία στην Πίνδο πλούτος.

Αυτά όμως από τη φύση τους κινούν πολύ αργά το βήμα της εξέλιξης, το βήμα του πολιτισμού. Γι αυτό και η Ήπειρος εμφανίζεται πολύ αργότερα στο ενεργό προσκήνιο της αρχαίας Ιστορίας. Και θα ήταν, ίσως, μεγαλύτερη η καθυστέρηση, αν κάποιοι τολμηροί και επιδέξιοι θαλασσινοί από τη Νότια Ελλάδα - Κορίνθιοι κυρίως - αν αυτοί δεν έπαιρναν με τη σειρά τους όρμους και τις εκβολές από τα ποτάμια της Ηπείρου, ιδρύοντας αποικίες : Λευκάδα, Αμβρακία -η μετέπειτα Αρτα-, Εφύρα, Χειμέριον, η Κέρκυρα απέναντι, Βουθρωτό, Επίδαμνος, Απολλωνία ψηλότερα.

Μια πόλη παραθαλάσσια -όπως η Κόρινθος- χρειάζεται ξυλεία, για τα ίδια τα πλοία της πρώτα - πρώτα. Όμως τα πεύκα και οι δρύες στις ακτές της Ηπείρου στο Ιόνιο, ήταν ατέλειωτα. Και μαζί μ΄αυτά έπαιρναν οι Κορίνθιο και δέρματα στίβες. Οι αγέλες και τα κοπάδια στα λεκανοπέδια, επίσης αμέτρητα. ''Βουβότας πρώνας εξόχους'' χαρακτηρίζει τους Ηπειρώτες ο Πίνδαρος. Και μπορούμε να φανταστούμε τους διστακτικούς Ηπειρώτες, πότε να θαυμάζουν τις ωραίες Γοργόνες και τις Νύμφες στ΄ακρόπρωρα τα σκαλιστά, και πότε να δελεάζονται από τις απλωμένες πραμάτιες με τις χίλιες δύο πολυτέλειες: υφάσματα λεπτά με χρώματα φανταχτερά, κομψοτεχνήμτα με αρώματα άγνωστα, σανδάλια ωραία, στολίδια, καθρέφτες, ποικίλα, από ωραίο Κορινθιακό χαλκό.

Και τι δεν είχαν οι φοβεροί Κορίνθιοι, για τις γυναίκες -προπαντός- τις Ηπειρώτισσες, στιλπνά του ''πολιτισμού '. Αλλά και ο λόγος εκείνων των ξένων νότιων ήταν κάπως αλλιώτικος. Η προφορά, πιο κελαρυστή. Και να δεις που οι Κορίνθιοι και οι άλλοι κρυφογελούσαν με τη δική τους την προφορά των Ηπειρωτών

Και τα χρόνια περνούσαν, τα καράβια πηγαινοέρχονταν, έδιναν κι έπαιρναν. Όμως, μια απόσταση μεγάλη, πάντα παρέμενε.

Φύση ιδιαίτερα συντηρητική ο Ηπειρώτης, δεν αλλάζει εύκολα τη βαθιά ριζωμένη παράδοσή του, τις συνήθειες, τους θεσμούς του. Όμως, αυτή η προσήλωσή του στο παρελθόν του, στα ιερά του και τα όσια, στις αξίες τις ελληνικές, αυτά βοήθησαν να γίνει και να παραμείνει στους αιώνες το σταθερό '' προπύργιο '' του Ελληνισμού στο τμήμα εκείνο του Βορρά, που η Ιστορία τον έταξε, δίπλα - δίπλα στους Μακεδόνες, τους αδελφούς του, τους ομοίους του σε πάρα πολλά.

Πέρασαν από εδώ ποικίλοι επιδρομείς και κατακτητές, άλλοι περαστικοί, άλλοι μονιμότεροι: Ρωμαίοι, Γότθοι, Σλάβοι, Νορμανδοί, Τούρκοι και Αλβανών συμμορίες. Δεν κατάφεραν όμως να αλλιώσουν και να αλλάξουν τίποτε το Ηπειρωτικό, το ελληνικό, εκτός από κάτι τοπωνύμια, όσοι γλίτωσαν οι ίδιοι τη δική τους αφομοίωση.

''Προπύργιο'' ήταν επίσης η Ήπειρος και της Ορθοδοξίας. Γι αυτό και το Βυζάντιο είχε εμπιστευθεί με σιγουριά στην Ήπειρο την παρεμπόδιση της βουλιμίας του Πάπα, του Καθολικισμού. Η αυστηρότητα του βίου, και η σχεδόν ασκητική της γνήσιας ορθοδοξίας πίστη, ταίριαζε με τη σοβαρότητα, τη λιτότητα και τη σταθερότητα του Ηπειρώτη. Γι αυτό και άλλα ακόμη κέντρα της Ορθοδοξίας (όχι μόνον τα Μετέωρα) συνδέονται με την Ήπειρο με τον ένα, είτε με τον άλλο τρόπο: Ιδρυτές Μονών γενναιόδωροι, αγιογράφοι ευλαβικοί, ξυλογλύπτες τέμπλων και άλλοι, έχουν τη ρίζα τους στην Ήπειρο.

Τελικά, δηλαδή, δεν πηγάζουν μόνον τα μεγάλα της Ελλάδος ποτάμια από τη φτωχή Ήπειρο.

Όμως, ο χορός των αντιθέσεων, που αποτελούν την πεμπτουσία της Ηπείρου-αλλά και του ίδιου του Ηπειρώτη, όπως θα φανεί ελπίζω - ο χορός, λοιπόν εισχωρεί και στην ίδια την ιστορία των Ηπειρωτών, ως διαδρομή, αφού από τον πυθμένα της αφάνειας και του περιθωρίου, η Ήπειρος ετοξεύεται - και μάλιστα δύο φορές - στην κορυφή της Ελληνικής Ιστορίας και δράσης :

Τη μία, με το άξιο τέκνο της, τον βασιλιά Πύρρο - του οποίου η ευθύτητα η ηπειρώτικη και η υστέρησή του σε πολιτικές ίντριγκες, επεσκίασαν τη φήμη του ως του μεγαλύτερου - μετά τον συγγενή του, τον Μέγα Αλέξαντρο, στρατηλάτη της ελληνικής ιστορίας, και έγιναν αιτία να αποτύχει στο ευγενές όραμά του να δημιουργήσει την όντως Μεγάλη Ελλάδα.

Τη δεύτερη φορά ως κραταιό ''Δεσποτάτο της Ηπείρου'' κρατάει τα ηνία του ελληνισμού, όταν η βασιλεύουσα είχε παύσει για λίγο, λόγω των Σταυροφόρων, να τα κρατάει. Η καρδιά του Ελληνισμού χτυπούσε στην πλούσια ’ρτα των περίτεχνων, έκτοτε, Βυζαντινών εκκλησιών και αργότερα στα Ιωάννινα. Αλλά, και το τελευταίο έπος, το έπος του 40, εδώ κυρίως γράφτηκε.

Ναι έτσι ήταν -και παραμένει- η Ήπειρος. Ισορροπεί και μεγαλουργεί στο ευρύ φάσμα των αντιθέσεών της:

• Εδώ το σκληρό πουρνάρι, αλλά και η γελαστή ελιά.
• Εδώ ο αετός ακροζυγιάζεται στο χάος και τον ίλιγγο του βάραθρου, και λίγο πιο κάτω, παίζουν τα γλαροπούλια με τα δελφίνια και τα κύματα.
• Εδώ το θέλγητρο του ρυακιού, εδώ κι ο τρόμος του χειμάρρου.
• Εδώ η αυχμηρότητα των βράχων, εδώ κυνηγιούνται αφρισμένα τα νερά των μεγάλων ποταμών.
• Εδώ ο βρόντος του κεραυνού ο εκκωφαντικός, στα ψηλά της Δωδώνης, εδώ και το απόκοσμο ακρόαμα των φύλλων της ιεράς φηγού και ο βουβός σφυγμός της γης από τους "χαμαιεύνες" κατάσαρκα ιερείς της.
• Εδώ ο γρανίτης ο σκληρός, εδώ κι η πέτρα η πλαστική, η ζωντανή από την ψυχή και την ανάσα του ηπειρώτη Μάστορα.
• Εδώ οι ψηλές κορφές κουβεντιάζουν με τα ουράνια, εδώ ο βαρκάρης του Αχέροντα λάμνει για τον Κάτω Κόσμο

Και πέρασε με τον καιρό, ο ρυθμός των αντιθέσεων, η Ηρακλείτεια "παλίντροπος αρμονίη", ως γλώσσα έλλογη της ηπειρώτικης φύσης, μεσ΄ την ψυχή του Ηπειρώτη και την εμπότισε, την εδόνησε, την εσυγκίνησε. Και ζει πλέον με τον παλμό της. Και ζει συνταιριασμένα. '' ομολογουμένως τη φύσει '' ο προ-στωϊκός ηπειρώτης.

Ο Ηπειρώτης!

• Ο αναλφάβητος, ο άξεστος κτηνοτρόφος από τη μία, αλλά και ο πιο γνήσιος ''άνθρωπος των Γραμμάτων''. Ο Δάσκαλος των Ελλήνων, Ο Δάσκαλος του Γένους.
• Ο έγκλειστος των στενών οριζόντων, αλλά και ο πολυτάξιδος, ο ''οικουμενικός'' ξενιτευτής.
• Ο υπομονετικός ραγιάς του Τούρκου και του Αλή, αλλά και ο Σουλιώτης ο ατίθασος, ο Κατσαντώνης των κορυφών.
• Ο εσωστρεφής, ο ντροπαλός, ο ήρεμος, αλλά και το ξέσπασμα του χειμάρρου και του βοριά το σάρωμα, αν ξεπεράσεις τα όρια (Παρένθεση: Σ΄ ένα τέτοιο συλλογικό ξέσπασμα, φαίνεται, είχαν την ατυχία -τέτοιες μέρες περίπου- να ''πέσουν'' το ΄40 εκείνοι οι κανταδόροι του Μουσολίνι )
• Ο Ηπειρώτης ο σφιχτός, η προσωποποίηση της σκληρής οικονομίας, κι από την άλλη -όταν ιδίως καζαντήσει στην ξενιτειά- ο Μέγας Φιλάνθρωπος, ο Μέγας Ευεργέτης, σε έργα "Μεγάλα τε και θωμαστά".
• Το ηπειρωτάκι με την πρόωρη έγνοια και τη σύνεση, ο σοφός γέροντας, ο παλαιός Δωριεύς, που αποτιμά τη σοφία του λιγότερο από το παιδικό γέλιο.
• Ο άντρας ο ηπειρώτης, που στο αποκορύφωμα της χαράς, του χορού και του γλεντιού, αποζητάει ένα μοιρολόι και χάνεται και διαλύεται μέσα σ΄αυτό, ένα μοιρολόι, στον ήχο του κλαρίνου το βαρύ, και στου δοξαριού το θρήνο το συρτό.
  Τότε, στο ζενίθ της χαράς κλαίει. Τότε, που ο θάνατος, η μοίρα του η άφευκτη, φαίνεται πιο μαύρος και η ζωή πιο γλυκιά. Τότε ζηλεύει με παράπονο τις άφθαρτες, τις αιώνιες κορφές απέναντί του.
  "Καλότυχα ' ναι τα βουνά,
  που Χάρο δε φοβούνται"
  
  Αλλά και η Ηπειρώτισσα, "σαρξ εκ της σαρκός του":
  Σεμνή και ντροπαλή, του σπιτιού και του κλειστού μπαξέ της, αλλά, την άλλη ώρα... "Τζαβέλαινα", και στην Πίνδο ζαλικωμένη πυρομαχικά, ''αέρα'', στους στρατιώτες δίπλα.
• Ο Ηπειρώτης των Μεγάλων Διαδρομών ! Ο Ηπειρώτης,
• Ο ενσταλλαγμένος υποσυνείδητα τη στέρηση του άρτου γίνεται ο ''Μέγας Αρτοποιός των πόλεων'', ''Και κουλουράς στην Πόλη!''.
• Η απόλυτη ένδεια, αλλά και τα πολλά τα γρόσια. Όσοι.

Ο Ηπειρώτης που δεν σπαταλάει άσκοπα τον πλούτο του ιδρώτα και του πόνου της ξενιτιάς, παρά μόνο για τα ιερά του και τα όσια. Για το μέγα ιδανικό του, την οικογένεια, το σπίτι του -"κάστρο" του δυό φορές- για το χωριό του, το Σχολειό, την Εκκλησιά, το γεφύρι, ο τσιγκούνης των λόγων, ο των άρρητων αισθημάτων και των βαθιών, ο αγιογράφος, ο ευλαβής, ο λεπτουργός του ξύλου και του ασημιού. της πέτρας ο σεμνός πελεκητής. 

Της πέτρας Αυτοκρατορία η Ήπειρος όλη. Της πέτρας, της σκληρής και της άγριας, που η Ανάγκη -και το τέκνο της, η μαστοριά του- τη μετάπλασε σε εργαλείο του, σε στοιχείο υπηρετικό της ζωής του, σ' όλο το πλάτος της". "Και επί ταύτης της πέτρας οικοδομήσω μου την ζωήν" σκέφθηκε και αποφάσισε - όπως αργότερα Εκείνος !

Και οικοδόμησε:

Το φτωχό καλύβι του και το μαντρί του "εν αρχή", το βωμό του τον άκομψο και το ναό του τον απέριττο. Το ανάκτορό του -αργότερα-, το ανοιχτό του θέατρο, τις αναβαθμίδες για το πολύτιμο χώμα του, τους τοίχους και τα τείχη του.

Τις εκκλησιές και τα καμπαναριά του, τα αλώνια του και τα γεφύρια του, το σπίτι και τα καλντερίμια του, τις βρύσες του και τα πηγάδια του. Όλα και τέλος, τον πέτρινο σταυρό του. Και η μαστοριά του τον έκανε περιζήτητο σ' όλα τα Βαλκάνια και τη Μικρά Ασία. Πέτρες να 'βρισκε μόνο. Τίποτε άλλο. Και τις ζωντάνευε σε σχήματα ιδανικής ισορροπίας. Ο Μέγας λαξευτής!

Τεχνίτης καλλίτερος δεν υπήρχε εκτός και αν ήταν πάλι Ηπειρώτης.

Όπως ο μετσοβίτης ξυλογλύπτης ή του ασημιού ο λεπτουργός. Ο λεπτουργός που καθιστά τα λατρευτικά αντικείμενα αντικείμενο λατρείας, εκφραστή, αγωγό και των δικών του μηνυμάτων και αισθημάτων, της ψυχής και της καρδιάς του, της βαθιάς ευσέβειας, της προσευχής, του έρωτα, των μύχιων πόθων αλλά και φόβων του.

Ο μεγάλος τεχνίτης που έμαθε, στην απομόνωση του χιονιού-όπου ο χρόνος διαστέλλεται και κυλάει αλλιώτικα - έμαθε με τους αιώνες την επικοινωνία τη μυστική, με τη γλώσσα την καθολική, της υψηλής τέχνης

Κάπως έτσι είναι η Ήπειρος. Κάπως έτσι και ο Ηπειρώτης. Κάπως.

Φίλοι μου. Τα ίχνη του Θεού δεν προσεγγίζονται με τη γνώση. Ούτε με το λόγο. Δεν σας ανοίξαμε βιβλία. Της ψυχής μας μόνο. Kάτι.

***